موقعيّت اجتماعى خاندان جلال الدين محمد مولوى قبل از آنكه از آثار و افكار مولوى سخنى به‌ميان آمد ، بىمناسبت نيست شمه‌يى از حالات و موقعيّت اجتماعى پدرش ياد كنيم ، چه شيوهء زندگى و طرز فكر و معتقدات بهاء ولد در تكوين شخصيت مولوى خالى از تاثير نبوده است . بهاء ولد بهاء ولد ملقب به سلطان العلما ( متوفى به سال 628 ه . ق ) پدر مولانا جلال الدين رومى ، و از بزرگان صوفيه در اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم هجريست ، وى پس از پايان تحصيلات مقدماتى ، تحت تعليمات شيخ نجم الدين كبرى صوفى نامدار پايان قرن ششم قرار گرفت . بهاء ولد هنگام وعظ و سخنرانى ، زبانى گرم و دلنشين داشت ، به همين جهت خلقى انبوه در مجلس او گرد مىآمدند . ظاهرا استقبال مردم از او و علاقهء فراوان و دلبستگى خلق به مرشد و رهبر خويش ، موجب رنجش و ناراحتى خوارزمشاه پادشاه وقت گرديد و بهاء ولد كه مردى وارسته و مال‌انديش بود ، چون به اين معنى پىبرد ، از ماوراء النهر مهاجرت نمود و پس از اقامت كوتاهى در خراسان و بغداد به آسياى صغير رفت . هنگام عبور از خراسان ، در نيشابور با شيخ عطار و در بغداد با شيخ شهاب الدين سهروردى ملاقات كرد و سرانجام با خاندان و جمعى از مريدان به ميل شخصى يا به خواهش علاء الدين كيقباد سلجوقى در « قونيه » اقامت گزيد . وى در دوران حيات به‌علت تقوا و وارستگى ، مورد علاقهء مردم و زمامداران عصر بود ، تا سرانجام در سال 628 هجرى در همانجا درگذشت . تنها اثرى كه از اين صوفى به‌جاى مانده كتاب معارف است كه مجموعه‌يى از مواعظ و تعليمات اوست . در اين كتاب از حقيقت عرفان و دين سخن رفته و مصنف آن ، با تفاسير و تأويلاتى از آيات قرانى با بيانى ساده و دلنشين مردم را با حقايق عرفانى و مذهبى آشنا مىكند . اين كتاب در شاگردان او و در افكار و انديشه‌هاى فرزندش « مولوى » تاثيرى عميق برجاى نهاد . با اينحال مثنوى معنوى مولوى به مراتب بيش از معارف بهاء ولد ، آموزنده و كم‌وبيش داراى روح علمى و فلسفى و تعقلى است ، بهاء ولد با فلسفه